നാടുറങ്ങാത്ത നാടകരാവുകൾ: ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ആത്മാവിന്റെ കഥ

വായനാനുഭവം | അനീസ്‌ സിസിഒ

മൈത്രി ബുക്സ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ച കെ. ആർ. കിഷോറിന്റെ നാടുറങ്ങാത്ത നാടകരാവുകൾ എന്ന നോവൽ കലയും ജീവിതവും തമ്മിലുള്ള അതിർവരമ്പുകളെ അന്വേഷിക്കുന്ന ശ്രദ്ധേയമായ ഒരു കൃതിയാണ്. നാടകവേദിയുടെ വെളിച്ചങ്ങൾക്കപ്പുറം ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ സ്വപ്നങ്ങളും സംഘർഷങ്ങളും പ്രതീക്ഷകളും നിരാശകളും ഇഴചേർന്ന ഈ നോവലിനെ വായനയുടെ വെളിച്ചത്തിൽ സമീപിക്കുന്ന ഒരു ആസ്വാദനക്കുറിപ്പ്.

ചില പുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചു തീരുമ്പോൾ കഥ മാത്രം ഓർമ്മയിൽ നിൽക്കും. ചില പുസ്തകങ്ങൾ കഥാപാത്രങ്ങളെ മാത്രം ഓർമ്മിപ്പിക്കും. എന്നാൽ ചില പുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചു തീർന്ന ശേഷവും ഒരു കാലഘട്ടം നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ജീവിക്കാൻ തുടങ്ങും. കെ. ആർ. കിഷോറിന്റെ നാടുറങ്ങാത്ത നാടകരാവുകൾ അത്തരമൊരു പുസ്തകമാണ്.

ഈ പുസ്തകത്തെ ഒരു നാടകസ്മരണയായി മാത്രം വായിക്കാൻ എനിക്ക് കഴിയുന്നില്ല. ഇത് ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ചരിത്രമാണ്. ഒരു നാടകസംഘത്തിന്റെ കഥയാണ്. അതിലുപരി, കല മനുഷ്യരെ എങ്ങനെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ജീവനുള്ള രേഖയാണ്.
പുസ്തകത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിൽക്കുന്നത് ആശാനാണ്.
എന്നാൽ ആശാൻ ഒരു പരമ്പരാഗത നായകനല്ല. അസാധാരണ കഴിവുകളുള്ള മനുഷ്യനല്ല. വലിയ പ്രഭാഷണങ്ങൾ നടത്തുന്നില്ല. തത്വചിന്തകൾ വിളിച്ചുപറയുന്നില്ല. പക്ഷേ ഗ്രാമത്തിൽ എന്ത് സംഭവിച്ചാലും അവിടെ ആശാനുണ്ട്. നാടകത്തിന്റെ ആലോചനകളിലുണ്ട്. സൗഹൃദങ്ങളിലുണ്ട്. ചിരിയിലുണ്ട്. വിഷമങ്ങളിലുണ്ട്. മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തിലെ ചെറുതും വലുതുമായ എല്ലാ സംഭവങ്ങളിലുമുണ്ട്.
അതുകൊണ്ടാണ് ആശാൻ ഒരു കഥാപാത്രം എന്നതിലുപരി ഒരു സാംസ്കാരിക കേന്ദ്രമായി മാറുന്നത്.

ഇറ്റാലിയൻ ചിന്തകനായ ആന്റോണിയോ ഗ്രാംഷി പറഞ്ഞ “ഓർഗാനിക് ഇന്റലക്ച്വൽ” എന്ന ആശയം ഇവിടെ ഓർമ്മ വരുന്നു. സമൂഹത്തിൽ നിന്ന് അകന്നുനിൽക്കുന്ന ബുദ്ധിജീവിയല്ല അദ്ദേഹം. സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ ജീവിക്കുന്ന ബുദ്ധിജീവിയാണ്. പുസ്തകങ്ങൾ എഴുതാതെ, മനുഷ്യരെ കൂട്ടിയിണക്കി ഒരു സംസ്കാരം നിർമ്മിക്കുന്നവൻ.
ആശാൻ അത്തരമൊരു മനുഷ്യനാണ്.

അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹാസ്യബോധമാണ്. അദ്ദേഹം ആളുകളെ ചിരിപ്പിക്കുന്നു. പരിഹസിക്കുന്നു. കളിയാക്കുന്നു. പക്ഷേ ഒരിക്കലും മുറിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ തമാശകൾ മനുഷ്യരെ അകറ്റുന്നില്ല; അടുപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ആളുകൾ ആശാനെ സ്നേഹിക്കുന്നത്.

പുസ്തകത്തിൽ ഡേവിസുണ്ട്, സലീമുണ്ട്, എൽസമ്മയുണ്ട്, കുരുവിയുണ്ട്, സുഗന്ധിയുണ്ട്, നിസാറുണ്ട്. ഇങ്ങനെ നിരവധി മനുഷ്യർ കടന്നുവരുന്നു. എന്നാൽ അവരെയെല്ലാം തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു അദൃശ്യ നൂലായി ആശാൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
പ്രത്യേകിച്ച് സലീമുമായുള്ള ബന്ധം ശ്രദ്ധേയമാണ്. സലീം ഒരു നാടകസംവിധായകനാണ്. ഒഴിവുസമയങ്ങളിൽ ആശാനോടൊപ്പം ഇരുന്നു നാടകത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു. കഥാപാത്രങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചർച്ച ചെയ്യുന്നു. വേദിയെക്കുറിച്ച് സ്വപ്നം കാണുന്നു.

ഈ ഭാഗങ്ങൾ വായിക്കുമ്പോൾ പൗലോ ഫ്രെയ്റിന്റെ വിദ്യാഭ്യാസസിദ്ധാന്തം ഓർമ്മ വരുന്നു. യഥാർത്ഥ പഠനം ക്ലാസ്മുറികളിൽ മാത്രം നടക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യർ തമ്മിലുള്ള സംഭാഷണങ്ങളിലാണ് നടക്കുന്നത്. ഈ പുസ്തകത്തിലെ നാടകസംഘം ഒരു ജനകീയ സർവകലാശാലയാണ്. ആശാനും സലീമും അധ്യാപകരാണ്. അവരുടെ ജീവിതം തന്നെയാണ് പാഠപുസ്തകം.

ഈ പുസ്തകത്തിലെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ അധ്യായങ്ങളിലൊന്നാണ് നബീസുവിനെ കണ്ടെത്തുന്ന രംഗം.
ഒരു സാധാരണ മുസ്ലിം കുടുംബത്തിലെ പെൺകുട്ടി. നാടകത്തിൽ അഭിനയിച്ചിട്ടില്ല. വേദിപരിചയമില്ല. “നാടകത്തിൽ അഭിനയിച്ചിട്ടുണ്ടോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിന് “ഇല്ല” എന്ന മറുപടി.
എന്നാൽ ഒരു നിമിഷം അവളുടെ മുഖത്ത് തെളിയുന്ന സന്തോഷത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ ഒരു നടിയെ ആശാൻ തിരിച്ചറിയുന്നു.

ആരോ ഫോക്കസ് ലൈറ്റ് അടിച്ചതുപോലെ മുഖത്ത് തെളിഞ്ഞ ആ പ്രകാശം അവളുടെ ഉള്ളിൽ മറഞ്ഞുകിടന്നിരുന്ന കലാകാരിയെ പുറത്തുകൊണ്ടുവരുന്നു.
ഈ രംഗം വായിക്കുമ്പോൾ ഹൈഡിഗറിന്റെ കലാതത്ത്വം ഓർമ്മ വരുന്നു. ഹൈഡിഗറിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ കല എന്നത് ഒരു സത്യത്തിന്റെ വെളിപ്പെടലാണ്. നബീസുവിന്റെ ഉള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞുകിടന്നിരുന്ന നടി വെളിപ്പെട്ട ആ നിമിഷം ഒരു കലാസംഭവമാണ്.
സാധാരണ നമ്മൾ കരുതുന്നത് മനുഷ്യരാണ് കലയെ അന്വേഷിക്കുന്നത് എന്നാണ്. എന്നാൽ ഇവിടെ സംഭവിക്കുന്നത് മറിച്ചാണ്. കല തന്നെയാണ് മനുഷ്യനെ കണ്ടെത്തുന്നത്. നബീസു നാടകത്തെ അന്വേഷിക്കുന്നില്ല. നാടകം നബീസുവിനെ അന്വേഷിച്ചെത്തുകയാണ്.

നബീസുവിനെ നാടകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുമ്പോൾ കാദർ ചില നിബന്ധനകൾ മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നു. “ടച്ചിംഗ് സീൻ പാടില്ല” എന്ന് പറയുന്നു. ആശാൻ അതിനെ പരിഹസിക്കുന്നില്ല. എതിർക്കുന്നില്ല. മറിച്ച് മനസ്സിലാക്കുന്നു. നമ്മുടെ നാടകത്തിൽ അത്തരം രംഗങ്ങളില്ലെന്ന് പറഞ്ഞ് ഒരു വിശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ഈ ഭാഗത്ത് ആശാന്റെ മറ്റൊരു മഹത്വം കാണാം. അദ്ദേഹം കലയെ സമൂഹത്തിനെതിരെ നിർത്തുന്നില്ല. സമൂഹത്തിനുള്ളിൽ പുതിയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തകൻ സമൂഹത്തെ തകർക്കുന്നവനല്ല; സമൂഹവുമായി സംഭാഷണം നടത്തുന്നവനാണ് എന്ന തിരിച്ചറിവ് ഇവിടെ ലഭിക്കുന്നു.

പിന്നീട് ആശാനോടൊപ്പമുള്ള വിജയൻ നബീസുവിന് ഒരു പുതിയ പേര് നൽകുന്നു – സുഗന്ധി.
അത്തറിന്റെ സുഗന്ധംപോലെ പരക്കുന്ന ഒരു പേര്.
ഇത് വെറും പേരുമാറ്റമല്ല. ഒരു കലാജന്മമാണ്. ഒരു സാധാരണ പെൺകുട്ടിയിൽ നിന്ന് ഒരു നടിയിലേക്കുള്ള രൂപാന്തരം. കല കണ്ടെത്തിയ ഒരു മനുഷ്യസാധ്യതയുടെ പ്രഖ്യാപനം.

ഈ പുസ്തകത്തിലെ ഏറ്റവും ഹൃദയസ്പർശിയായ അനുഭവങ്ങളിലൊന്നാണ് നിസാറിന്റെ കഥ.
നിസാറിന്റെ വാപ്പ ഒരു സാംസ്കാരിക പ്രവർത്തകനായിരുന്നു. കലയും മതവും പരസ്പരം ശത്രുക്കളല്ലെന്ന് വിശ്വസിച്ച മനുഷ്യൻ. നാടകം ഹറാമാണെന്ന ചുരുങ്ങിയ കാഴ്ചപ്പാടിനെ അംഗീകരിക്കാത്ത ഒരാൾ. മനുഷ്യരെ കലയിലേക്ക് ക്ഷണിച്ച ഒരാൾ.
അത്തരമൊരു മനുഷ്യന്റെ മരണവാർത്ത നിസാറിനെ തേടിയെത്തുന്നത് അദ്ദേഹം വേദിയിൽ അഭിനയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴാണ്.
ആദ്യം വിവരം അറിയിക്കുന്നില്ല. പിന്നീട് അറിയുന്നു. പക്ഷേ നിസാർ ഉടൻ വേദി വിടുന്നില്ല. തന്റെ വേഷം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. അതിനുശേഷമാണ് പിതാവിന്റെ മൃതശരീരം കാണാൻ പോകുന്നത്.

ഈ സംഭവം വായിക്കുമ്പോൾ ആദ്യം അതിശയം തോന്നും. എന്നാൽ അതിന് പിന്നിൽ ലോകനാടകചരിത്രത്തിൽ നിന്നുതന്നെ വരുന്ന ഒരു വലിയ ആശയമുണ്ട്.
The Show Must Go On.
കലാകാരന്റെ സ്വകാര്യദുഃഖത്തെക്കാൾ വലിയ ഒരു കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തം കലാകാരൻ ഏറ്റെടുക്കുന്ന നിമിഷം.
എന്നാൽ നിസാറിന്റെ കാര്യത്തിൽ അത് അതിലും വലുതാണ്. അദ്ദേഹം അഭിനയിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നത് ഒരു കഥാപാത്രമല്ല. തന്റെ പിതാവ് വിശ്വസിച്ചിരുന്ന ഒരു സാംസ്കാരിക മൂല്യമാണ്. കല മനുഷ്യരെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ശക്തിയാണെന്ന വിശ്വാസമാണ്.

ഈ പുസ്തകം മുഴുവൻ വായിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാകുന്നു.
ഇതിലെ യഥാർത്ഥ നായകൻ ആശാനോ സലീമോ സുഗന്ധിയോ നിസാറോ അല്ല.
അവരെല്ലാം ചേർന്ന് രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു സാംസ്കാരിക സമൂഹമാണ്.

ഫ്രഞ്ച് സമൂഹശാസ്ത്രജ്ഞനായ എമിൽ ദുർഖൈം പറഞ്ഞ “Collective Consciousness” എന്ന ആശയം ഇവിടെ പ്രസക്തമാകുന്നു. വ്യത്യസ്ത മനുഷ്യർ ഒരേ സാംസ്കാരിക അനുഭവത്തിൽ പങ്കാളികളാകുമ്പോൾ അവർ ഒരു വലിയ കൂട്ടായ ആത്മാവിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.
ഈ പുസ്തകത്തിൽ നാടകം അത്തരമൊരു കൂട്ടായ ആത്മാവാണ്.

മുസ്ലീമുണ്ട്.
ക്രിസ്ത്യാനിയുണ്ട്.
ഹിന്ദുവുണ്ട്.
പക്ഷേ വേദിയിൽ എല്ലാവരും കലാകാരന്മാരാണ്.
അവിടെ മതങ്ങൾ തമ്മിൽ മത്സരിക്കുന്നില്ല. മനുഷ്യർ തമ്മിൽ കണ്ടുമുട്ടുകയാണ്.
ഇന്ന് നാടകം പലപ്പോഴും ഒരു പരിപാടിയായി ചുരുങ്ങിപ്പോകുന്ന കാലത്ത്, ഈ പുസ്തകം നമ്മെ മറ്റൊരു കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. നാടകം ജീവിതമായിരുന്ന കാലം. വേദി ഒരു ഉത്സവമായിരുന്ന കാലം. കലാകാരന്മാർ കുടുംബം പോലെ ജീവിച്ചിരുന്ന കാലം.
അതുകൊണ്ട് നാടുറങ്ങാത്ത നാടകരാവുകൾ ഒരു നാടകപുസ്തകമല്ല. കല എങ്ങനെ ഒരു സമൂഹത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ജീവിക്കുന്ന രേഖയാണ്.
ആശാൻ ഒരു കഥാപാത്രമല്ല; ഒരു സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനമാണ്.
സുഗന്ധി ഒരു നടിയല്ല; കല കണ്ടെത്തിയ മനുഷ്യസാധ്യതയാണ്.
നിസാർ ഒരു അഭിനേതാവല്ല; കലാപ്രതിബദ്ധതയുടെ പ്രതീകമാണ്.

കെ. ആർ. കിഷോറിന്റെ ഈ പുസ്തകം ഒരു വേദിയുടെ ചരിത്രമല്ല പറയുന്നത്. ആ വേദിയുടെ വെളിച്ചത്തിന് ചുറ്റും ഒരുമിച്ചു നിന്ന മനുഷ്യരുടെ ചരിത്രമാണ് പറയുന്നത്. നാടകം ഇവിടെ ഒരു കലാരൂപമല്ല; ഒരു ജീവിതരീതിയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് പുസ്തകം വായിച്ചു തീരുമ്പോഴും ആശാനും സലീമും സുഗന്ധിയും നിസാറും നമ്മുടെ കൂടെ തുടരുന്നത്. അവർ കഥാപാത്രങ്ങൾ മാത്രമല്ല; ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ഓർമ്മകളാണ്.

ഈ പുസ്തകം വായിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സിൽ അവശേഷിച്ചത് ഒരു നാടകത്തിന്റെ ഓർമ്മയല്ല; ചില മനുഷ്യരുടെ മുഖങ്ങളാണ്.
ആശാൻ.
സലീം.
ഡേവിസ്.
സുഗന്ധി.
നിസാർ.
ഇവർ ആരും വലിയ ചരിത്രപുരുഷന്മാരല്ല. അവരുടെ പേരിൽ സ്മാരകങ്ങളില്ല. അവരുടെ ജീവിതം പത്രങ്ങളുടെ ഒന്നാം പേജുകളിൽ വന്നിട്ടില്ല. എന്നാൽ അവർ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ ചുമന്നുനടന്ന മനുഷ്യരാണ്.

ഒരു നിമിഷം ചിന്തിച്ചുനോക്കൂ.
ആശാനും സലീമും ഡേവിസും ഇങ്ങനെ ഗ്രാമംതോറും നടന്ന്, മനുഷ്യരെ കണ്ടുപിടിച്ച്, പ്രതിഭകളെ കണ്ടെത്തി, നാടകങ്ങൾ അവതരിപ്പിച്ച്, കലയുടെ പേരിൽ മനുഷ്യരെ കൂട്ടിച്ചേർക്കാൻ ശ്രമിച്ചില്ലായിരുന്നെങ്കിൽ എന്ത് സംഭവിക്കുമായിരുന്നു?
ഒരുപക്ഷേ നബീസു ഒരിക്കലും സുഗന്ധിയാകുമായിരുന്നില്ല.
ഒരുപക്ഷേ നിസാർ കലയുടെ ആ ആഴം അനുഭവിക്കുമായിരുന്നില്ല.
ഒരുപക്ഷേ ആ ഗ്രാമം അതിന്റെ സാംസ്കാരിക ഓർമ്മകളിൽ ചിലത് നഷ്ടപ്പെടുത്തിയേനെ.
ഇവിടെയാണ് കലയുടെ യഥാർത്ഥ മൂല്യം.

കല ലോകത്തെ മാറ്റുന്നുവോ എന്ന ചോദ്യം പലരും ചോദിക്കാറുണ്ട്.
ഒരുപക്ഷേ കല ഒരേസമയം ലോകത്തെ മാറ്റുന്നില്ലായിരിക്കാം.
പക്ഷേ കല മനുഷ്യരെ മാറ്റുന്നു.
മാറിയ മനുഷ്യരാണ് പിന്നീട് ലോകത്തെ മാറ്റുന്നത്.
അതുകൊണ്ടാണ് ആശാൻ പോലുള്ളവർ പ്രധാനമാകുന്നത്.
അവർ നാടകങ്ങൾ മാത്രം സൃഷ്ടിച്ചില്ല.
മനുഷ്യരെ സൃഷ്ടിച്ചു.
സൗഹൃദങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
ഓർമ്മകളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിച്ചു.

ഇന്ന് നാം ജീവിക്കുന്ന കാലത്ത് വികസനം എന്നത് പലപ്പോഴും കെട്ടിടങ്ങളാലും റോഡുകളാലും അളക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് അതിന്റെ സാംസ്കാരിക ഓർമ്മകളാണ്. ഒരുമിച്ച് ചിരിച്ച നിമിഷങ്ങളാണ്. ഒരുമിച്ച് സൃഷ്ടിച്ച കലകളാണ്. പരസ്പരം തിരിച്ചറിഞ്ഞ മനുഷ്യരാണ്.
നാടുറങ്ങാത്ത നാടകരാവുകൾ എന്ന പുസ്തകം അത്തരമൊരു സാംസ്കാരിക സമ്പത്തിന്റെ രേഖയാണ്.

ഈ പുസ്തകം വായിച്ചു തീരുമ്പോൾ എനിക്ക് തോന്നിയത്, ആശാൻ ഒരു കഥാപാത്രമല്ല എന്നതാണ്. അദ്ദേഹം ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ മനസ്സാക്ഷിയാണ്.
സലീം ഒരു സംവിധായകൻ മാത്രമല്ല; കലയിൽ വിശ്വസിച്ച മനുഷ്യനാണ്.
ഡേവിസ് ഒരു സുഹൃത്ത് മാത്രമല്ല; ഒരു സാംസ്കാരിക യാത്രയിലെ സഹയാത്രികനാണ്.
സുഗന്ധി ഒരു നടി മാത്രമല്ല; കല കണ്ടെത്തിയ മനുഷ്യസാധ്യതയാണ്.
നിസാർ ഒരു അഭിനേതാവ് മാത്രമല്ല; കലാപ്രതിബദ്ധതയുടെ പ്രതീകമാണ്.
അതുകൊണ്ട് ഈ പുസ്തകം നാടകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പുസ്തകമല്ല.
മനുഷ്യരെക്കുറിച്ചുള്ള പുസ്തകമാണ്.
കല എങ്ങനെ മനുഷ്യരെ തമ്മിൽ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പുസ്തകമാണ്.
ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ ആത്മാവ് എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള പുസ്തകമാണ്.

അതിനാലാണ് പുസ്തകം അടച്ചുവെച്ച ശേഷവും നാടകരാവുകൾ അവസാനിക്കാത്തത്.
അതുകൊണ്ടാണ് പുസ്തകം അവസാനിക്കുമ്പോഴും നാടകം അവസാനിക്കാത്തത്; വേദി അടയുമ്പോഴും മനുഷ്യരുടെ ഓർമ്മയിൽ വെളിച്ചം കെട്ടുപോകാത്തത്.
നാടുറങ്ങാത്ത നാടകരാവുകൾ എന്നത് ഒരു പുസ്തകത്തിന്റെ പേര് മാത്രമല്ല; കലയിൽ വിശ്വസിച്ച ഒരു തലമുറയുടെ സാംസ്കാരിക സ്മരണയാണ്.◼️